Leda en de zwaan

 Kijkend naar beneden, vanuit het restaurant gelegen op het puntje van een rots in het Griekse dorpje Psili Ammos, ligt daar de zee. Glad en turquoise strekt deze zich uit tot waar je kijken kan. Oneindig. 
                         *

Boven de vers gegrilde vis, vergezeld van twee partjes citroen en gestoomde groenten denk ik aan de Griekse lessen van meneer van Katwijk. De serieuze leraar die ons, leerlingen van het stadsgymnasium, zoveel jaren geleden Grieks leerde. Prepareren en repeteren, dat waren de sleutelwoorden. Twee keer twee en later drie keer twee uur ploeterden wij op het vertalen van een paar regels. 

                         *

Thuis bereidde je de lessen voor: met je aantekeningen, het woordenboek en wat spaarzame aanwijzingen op uitgedeelde stencils puzzelde je je door de woorden heen. Totdat je een zin had. En nog een. Zo’n vijftien, twintig, hooguit dertig zinnen per keer. Langzaam maar gestaag lazen wij de Odyssee, de gedichten van Sappho, een stukje nieuw testament (hè, is dat ook in het Grieks geschreven? Dat wisten wij niet!) en veel, heel veel andere teksten.

                         *

Ik kan het mij bijna niet meer voorstellen. Hoe brachten docenten en vooral leerlingen dit minutieuze gepuzzel week na week op? Wij waren veertien jaar. Pubers van onze tijd. Ook toen was er afleiding: sport, uitgaan, radio, televisie en ja, ik word thuis uitgelachen (‘mam, je was een nerd’): stiekem lezen met je leesboek verstopt onder je studieboeken. En toch vertaalden wij. En leerden wij Grieks van meneer van Katwijk.

                         *

Ooit liet meneer van Katwijk dia’s zien van zijn reis naar Griekenland. Daar moesten wij om lachen: de statige meneer van Katwijk in korte broek en met zo’n gek hoedje op, staand bij de Akropolis. Als een echte leraar met zijn vinger wijzend naar de bezienswaardige tempel, de zuil, het orakel. Wij proestten zachtjes om deze inkijkjes in het leven van de statige man, altijd netjes en formeel gekleed. Streng, rechtlijnig, kijkend over zijn bril met zwart montuur naar jou, nietige leerling.

                         *

Later, veel later, liep ik zelf in Griekenland. Ik wees mijn kinderen op de bezienswaardigheden, een tempel, een zuil, een orakel. Ons blonde meisje, sprieterig in haar zomerjurk, doodstil luisterend naar het vallende muntje in het midden van het theater van Epidauros: de akoestiek in dit eeuwenoude theater was zo goed dat je op de bovenste rij een muntje op het podium kon horen vallen. De vervoering op haar gezicht en haar stemmetje: ‘mam, ja, ik hoorde het! Echt!’

                         *

Onze zoon, vier jaar oud, liep op de overblijfselen van een Grieks tempelcomplex, gelegen op een glooiende heuvel, uitkijkend over het dal. Tussen de hoge grassen en felrode klaprozen liep de kleine jongen op de enorme, rechthoekige stenen. Korte, blauwe broek, een beige t-shirt, zijn sandaaltjes klepperden over de stenen. En daar voelde ik het. Ik zag het. De nietigheid van het bestaan. Het voortzetten van het leven. De eindigheid ervan. En dat wat blijft. Stenen. Herinnering. Tekst.

                          *

In de vierde klas las meneer van Katwijk een gedicht voor. Het gedicht ging over Leda en de zwaan. Leda, die zeer mooi was, werd begeerd door Zeus. Omdat zij haar man trouw wilde zijn of misschien het gewoon niet durfde ging zij niet in op Zeus’ avances. Maar Zeus, niet voor een kleintje vervaard, veranderde zichzelf in een zwaan en overweldigde Leda. Dat gedicht las meneer van Katwijk ons voor. Aan ons, pubers van zestien jaar. Het was stil in de klas. Wij keken elkaar aan. Maar wij lachten niet. Er stond iets te gebeuren, iets dat wij niet helemaal begrepen maar wel belangrijk was. Dus was het stil. Doodstil. De zon scheen door de hoge ramen van het klaslokaal. En hij droeg het gedicht voor, van Yeats.

Leda and the swan

A sudden blow: the great wings beating still

Above the staggering girl, her thighs caressed

By the dark webs, her nape caught in his bill,

He holds her helpless breast upon his breast.

How can those terrified fingers push

The feathered glory from her loosening thighs?

And how can body, laid in that white rush,

But feel the strange heart beating where it lies?

A shudder in the loins engenders there

The broken wall, the burning roof and tower

And Agamemnon dead.                               

Being so caught up, 

So mastered by the brute blood of the air

Did she put on his knowledge with his power

Before the indifferent beak could let her drop?

Meneer van Katwijk brak. De tranen stroomden over zijn wangen en hij liep, geheel overweldigd door emoties, de klas uit. Wij bleven stil zitten. Keken elkaar aan.
                         *

En nu, 37 jaar later denk ik zittend boven mijn visje, starend naar de Egeïsche zee terug aan meneer van Katwijk. Aan Leda en de zwaan, klapwiekend boven de zee, zo blauw. Ik denk aan vergankelijkheid, schoonheid van tekst en beeld, de kleine mens. De eeuwige waarden van mythen en geschiedenis.
                         *

Tien jaar geleden kwam ik meneer van Katwijk tegen op een reünie. Ik wilde hem vertellen dat ik het begreep. Dat mijn kinderen over de resten liepen van de klassieke oudheid. Over mijn wijzende vinger en zijn dia’s. Hij liep over het zonovergoten schoolplein aan de arm van zijn vrouw. 
                         *

Meneer van Katwijk herkende mij niet. Hij herkende niemand. Hij was dement geworden, gevangen in een verwarrend labyrinth van gedachten en vage, niet aan elkaar te knopen, herinneringen.

                         *

Maar, meneer van Katwijk, op dit zonovergoten Griekse eiland vertelt de leerling, die 37 jaar geleden van u Grieks leerde, dat uw lessen, uw inzet, uw emotie voor haar van grote waarde zijn geweest. Er zullen vast meer leerlingen zijn zoals zij. Maar van haar weet u het nu zeker. ευχαριστώ. 

                       ***

Advertisements

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s